Kultura w cieniu przemysłu. Premiera trzeciego numeru "Zgniatacza"
Dodane przez Administrator dnia 01/02/2026 14:22:51
22 stycznia do rąk czytelników i czytelniczek trafił nowy numer rocznika "Zgniatacz. Nowohuckie studia naukowe", poświęcony kulturze rozwijającej się w cieniu przemysłu. Premiera czasopisma odbyła się w Ośrodku Kultury im. Cypriana Kamila Norwida, wydawcy pisma.
W premierze 3. numeru „Zgniatacza” wzięli udział m.in. Jacek Lach, zastępca dyrektora Wydziału Kultury Urzędu Miasta Krakowa, Anna Zych, specjalista ds. projektów w spółce Kraków Nowa Huta Przyszłości SA, Mariusz Woda, przewodniczący Rady i Zarządu Dzielnicy XVIII wraz z grupą radnych „osiemnastki”. Byli również obecni przedstawiciele Rady Naukowej „Zgniatacza”: dr Jan L. Franczyk, redaktor naczelny „Głosu. Tygodnika Nowohuckiego” oraz dr hab. Waldemar Komorowski, historyk sztuki, ekspert od architektury i urbanistyki Nowej Huty.
Najnowszy numer "Zgniatacza" otwiera tekst zastępcy dyrektora Ośrodka Kultury Norwida Małgorzaty Hajto o tym, jak przedstawiano Zakładowy Dom Kultury Huty im. Lenina na łamach pism “Budujemy Socjalizm” i “Głos Nowej Huty”. W trakcie rozmów z autorami, które podczas premierowego spotkania poprowadził dyrektor „Norwida”, dr Jarosław Klaś, Małgorzata Hajto wspominała postać Danuty Rybarczyk, nieżyjącej już autorki większości artykułów o ZDK HiL, dzięki którym poznaliśmy wiele ciekawostek z życia kulturalnego w Nowej Hucie.
W recenzowanej części, zawierającej artykuły i rozprawy, Joanna Bryg-Stanisławska przypomina niezrealizowane koncepcje domów kultury – od socrealistycznego Pałacu Kultury z lat 50., który miał domknąć Plac Centralny, po modernistyczny Dom Młodości z przełomu lat 60. i 70., zaprojektowany przez zespół Witolda Cęckiewicza. Podczas rozmowy autorka ujawniła, że już po napisaniu artykułu do „Zgniatacza” dokonała kolejnego odkrycia. W archiwach istnieje jeszcze jeden projekt domu kultury przygotowany przez warszawską pracownię architektoniczną. Realizacji doczekał się dopiero projekt Zbigniewa Pawelskiego z lat 1974-83 i jest to obecne Nowohuckie Centrum Kultury.
Dr Marcin Laberschek opisał zagadkową historię popiersia Lenina sprzed bramy kombinatu, a podczas rozmowy zdradził kulisy swojego „śledztwa” i ujawnił, skąd wzięły się błędy w dotychczasowych opracowaniach dotyczących monumentu. Damian Halmer opowiedział, jak natrafił na pamiętnik dziadka żony, w którym Władysław Lach opisał swój życiorys, w tym działalność w brygadach Związku Młodzieży Polskiej. To było przyczynkiem do napisania przez Halmera artykułu o roli śpiewu w kształtowaniu pierwszych form kultury instytucjonalnej w budującej się Nowej Hucie.
W sekcji Varia Bogdan Zalewski interpretuje historię dzielnicy jako przestrzeń duchowej walki o człowieka – od komunistycznej utopii po chrześcijański opór i odnowę. Podczas rozmowy mieszkający w Nowej Hucie dziennikarz radia RMF FM opowiedział, że potraktował topografię dzielnicy jako swoistą planszę do gry, po której można wędrować odkrywając kolejne warstwy symbolicznych znaczeń.
W najnowszym numerze „Zgniatacza” przeczytać możemy także tekst Bernadety Stano, która przygląda się mecenatowi przemysłowemu Huty „Katowice”, zestawiając go z doświadczeniami Huty im. Lenina i ukazując mechanizmy artystycznego „uwodzenia” w realiach PRL, a także tekst Kamila Korony, który rekonstruuje dzieje nowohuckich kin oraz ich widownię, której doświadczenie filmowe kształtowało lokalną tożsamość. Na koniec możemy zapoznać się z bibliografią nowohucką za rok 2024, opracowaną przez Adama Gliksmana.
W trakcie rozmowy dr Jarosław Klaś podkreślał, że jest to najbardziej dojrzały z dotychczasowych numerów „Zgniatacza”. Zwracał uwagę na detektywistyczny charakter pracy części autorów i autorek, sięgających do archiwów, źródeł prasowych i zapomnianych dokumentów, rekonstruując mniej znane wątki historii Nowej Huty.
Rozmówcy i rozmówczynie pokazywali, jak różnymi metodami można dziś badać Nową Hutę w perspektywie hasła numeru – kultury w cieniu przemysłu: od pracy źródłowej i archiwalnej, przez analizę architektury i instytucji kultury, aż po eseistyczne i filozoficzne odczytania jej sensów.
Najnowszy oraz archiwalne numery czasopisma można zakupić w Galerii Huta Sztuki Ośrodka Kultury Norwida. Obecnie trwa nabór na teksty do czwartego numeru rocznika, który poświęcony będzie przyrodzie w przestrzeniach poprzemysłowych – ze szczególnym uwzględnieniem Nowej Huty jako laboratorium przemian społeczno-środowiskowych. Propozycje tekstów w formie abstraktu należy przesłać na e-mail Redakcji: zgniatacz@okn.edu.pl do 28 lutego 2026 r. Więcej szczegółów na stronie okn.edu.pl
Monika Fiołek
Na zdjęciach: Premiera Zgniatacza, fot. Jadwiga Bryś
Rozmowa z autorkami i autorami „Zgniatacza”, fot. Jadwiga Bryś